Το Αρχαιολογικό Μουσείο Αγίου Νικολάου είναι ένα από τα σημαντικότερα της Κρήτης και λειτουργεί
από το 1970.
Στις συλλογές του περιλαμβάνει σημαντικά αρχαιολογικά ευρήματα από όλη την Ανατολική Κρήτη, μια περιοχή που εκτείνεται από τα Μάλια μέχρι την Ζάκρο.
Τα εκθέματα είναι ταξινομημένα χρονικά από την Νεολιθική περίοδο
(5700 - 2800 π.Χ.) μέχρι
τους Ρωμαϊκούς χρόνους
(100 π.Χ. - 400 μ.Χ.) Περισσότερα από 1500 αγγεία της 3ης χιλιετίας π.Χ.,
πολλά χρυσά και χάλκινα αντικείμενα (από τα αρχαιότερα που έχουν βρεθεί στην Κρήτη) κοσμούν τις προθήκες του.

Tο Μουσείο Αγίου Νικολάου δημιουργήθηκε το 1970 με σκοπό να στεγάσει τα πολυάριθμα νέα αρχαιολογικά ευρήματα της Ανατολικής Κρήτης που ως τότε πήγαιναν στο Μουσείο Ηρακλείου.
Στις συλλογές περιλαμβάνονται:
Ευρήματα του Πρωτομινωικού (3000-2000 π.Χ.) νεκροταφείου της Αγίας Φωτιάς Σητείας
Ευρήματα από τον Πρωτομινωικό ΙΙ οικισμό στη Φούρνου Κορυφή στη Μύρτο Ιεράπετρας
Ευρήματα από τον Πρωτομινωικό ΙΙ-ΙΙΙ (2600-2200 π.Χ.) νεκροταφείο του Μόχλου (νησάκι)
Ευρήματα από Μεσομινωικά (2000-1550 π.Χ.) Ιερά Κορυφής: Πετσοφάς, Μόδι, Τραόσταλος, Καλαμάκι, Πρινιάς, Ετιανή, Κεφάλα.
Ευρήματα από τους Υστερομινωικούς ΙΙΙ (1400-1200 π.Χ.) τάφους Μιλάτου και Κριτσάς
Ευρήματα από τον γεωμετρικό αποθέτη Αναβλόχου Βραχασίου.
Ευρήματα από τον Δαιδαλικό αποθέτη Σητείας (αρχές 7ου αιώνα π.Χ.)
Ευρήματα από τον αρχαϊκό αποθέτη Ολούντος (τέλη 7ου-6ος π.Χ. αιώνας).
Ευρήματα από την Λατώ προς Καμάρα (σημ. Αγιος Νικόλαος), ελληνορωμαϊκών χρόνων.

Aπό τα σημαντικότερα εκθέματα του μουσείου είναι:
Ευρήματα από το παραθαλάσσιο νεκροταφείο της Αγίας Φωτιάς που είχε τουλάχιστον 300 τάφους, οι οποίοι χρονολογούνται στην Πρωτομινωική Ι και ΙΙ περίοδο (2300π.Χ.). Τις ταφές συνόδευαν δώρα προς το νεκρό και το σύνολο των κτερισμάτων ξεπερνά τα 1500 αγγεία διαφόρων τύπων ("δισκοπότηρα", "πυξίδες","κέρνοι" , πρόχοι, θυμιατήρια) και περιλαμβάνει ακόμη πλήθος οψιανών και χάλκινα εγχειρίδια. Η κυκλαδική επίδραση ήταν ισχυρή.

Ευρήματα από ιερά κορυφής της Μεσομινωικής Ι περιόδου (2000 π.Χ.). Πρόκειται για προσφορές, κυρίως αναθηματικά ειδώλια ανθρώπων και ζώων ή μέρη του σώματος από πηλό, με υπεραπλουστευμένη τεχνοτροπία. Είναι σημαντικά διότι προσφέρουν πληροφορίες για τη μόδα της εποχής, την ενδυμασία και την κόμμωση ανδρών και γυναικών αλλά και τις στάσεις λατρείας.

Διάδημα από έλασμα χρυσού, από το Πρωτομινωικό ΙΙ-ΙΙΙ (2600-2200 π.Χ.) νεκροταφείο στο νησάκι του Μόχλου. Κοσμημένο με έκτυπη "κοκκίδωση" με τρία κρητικά αγρίμια που αποδίδονται με πολύ αφηρημένο τρόπο. Το κατώτερο μέρος του είναι κομμένο ακανόνιστα. Τρεις διπλές κεραίες υψώνονται σε σχήμα V από τρία σημεία.

Ανθρωπόμορφο σπονδικό αγγείο, η επωνομαζόμενη "Θεά της Μύρτου". Από τον Πρωτομινωικό ΙΙ (2600-2300 π.Χ.) οικισμό στον παράλιο ύψωμα Φούρνου Κορυφή, στη Μύρτο Ιεράπετρας. Το σώμα κωδωνόσχημο, χωρίς πόδια, με κοίλο εσωτερικό. Το μικρό κεφάλι με στοιχειώδη απόδοση των χαρακτηριστικών του προσώπου στηρίζεται πάνω σε ψηλό λαιμό. Με το τεντωμένο δεξί χέρι κρατεί ραμφόστομη πρόχου και την αγκαλιάζει ταυτόχρονα με το αριστερό. Οι λεπτομέρειες του ενδύματος και το ηβικό τρίγωνο αποδίδονται ζωγραφικά.

Ειδώλιο λατρεύτριας ή ιέρειας. Από το νεκροταφείο της Μυρσίνης Σητείας. Μετανακτορικοί χρόνοι (μετά το 1500 π.Χ.) Το κάτω μέρος του σώματος διαμορφώνεται ως χαμηλός κύλινδρος, με ένα σταυρό ζωγραφισμένο κάτω από τη βάση. Στο ανώτερο μέρος του σώματος, αρκετά σχηματοποιημένα, τα χέρια ενώνονται ανάμεσα στα στήθη σε λατρευτκή χειρονομία, ενώ ενδιαφέρων είναι ο σχηματισμός του πίσω μέρους της κόμης σε οριζόντια κυλινδρική μάζα. Διάφορες λεπτομέρειες του προσώπου και του ενδύματος αποδίδονται ζωγραφικά.

Χρυσή περόνη. Είχε φυγαδευθεί από την Κρήτη και αγοράστηκε στις Βρυξέλλες από τον αρχαιολόγο J.-P. Olivier και δωρήθηκε το 1981 στο Μουσείο. Ασυνήθιστα μεγάλη επιγραφή υπάρχει στην πίσω όψη της ράχης με 18 μικροσκοπικά σημεία της Γραμμικής Α γραφής, ενώ στην άλλη όψη η ράχη κοσμείται με μοτίβο βάτου.

Λίθινο πυξίδιο, από το βόρειο νεκροταφείο Γουρνιών. Οι αυλακώσεις ως διακοσμητικό στοιχείο έχουν περιορισθεί στο ελάχιστο για να μην ενοχληθούν τα εκπληκτικά "νερά" του λίθου που ο καλλιτέχνης έχει αξιοποιήσει με επιδεξιότητα. Το πυξίδιο, που το κάλυμμά του έχει μικρή λαβή στο κέντρο, προοριζόταν για την φύλαξη καλλυντικών ή άλλης πολύτιμης ουσίας.

Κεφαλή πήλινου αγάλματος, από Δαιδαλικό-αρχαϊκό (7ος-6ος π.Χ. αιώνας) αποθέτη της Σητείας. Το μέγεθός της είναι αρκετά μικρότερο από το φυσικό και είναι κοίλη εσωτερικά. Οι κόρες των μεγάλων ματιών έχουν σημειωθεί με διαβήτη. Στο στόμα υπάρχει το γνωστό αρχαϊκό μειδίαμα. Η έγχρωμη διακόσμηση ελάχιστα διατηρείται, όπως τα φρύδια, που ήταν κυανά.

Κρανίο νεαρού αθλητή με χρυσό στεφάνι, από το ρωμαϊκό (1ος αιώνας μ.Χ.) νεκροταφείο της πόλης Λατώ προς Καμάρα (σημ. Αγ. Νικόλαος). Το στεφάνι, στερεωμένο στο κρανίο, αποτελείται από σχηματοποιημένα φύλλα ελιάς. Στο στόμα του νεκρού είχε τοποθετηθεί ως "Δανάκη" (οβολός για το Πορθμείο του Χάρωνος) αργυρό νόμισμα της πόλης Πολυρρήνιας (ένα τετράδραχμο της εποχής του Αυτοκράτορα Τιβερίου).

Ρυτό (τελετουργικό αγγείο) σε σχήμα θαλάσσιου τρίτωνα,από πράσινο χρωρίτη. Από το ανάκτορο των Μαλίων. Διακοσμημένο με ανάγλυφη παράσταση σπονδής από δύο όρθιους λεοντόμορφους δαίμονες που πατούν πάνω σε βαθμιδωτή κατασκευή, ίσως βωμό. Ο ένας από τους δύο κρατεί πρόχου. Χρονολογείται στην Υστερομινωική Ι Α περίοδο (1550-1500 π.Χ.).  (LassithiNet)

Αρχαιολογικό Μουσείο Αγίου Νικολάου
(από την ιστοσελίδα του Υπουργείου Πολιτισμού)
Το Αρχαιολογικό Μουσείο Αγίου Νικολάου δημιουργήθηκε με σκοπό να εκθέτει ευρήματα από την ανατολική Κρήτη που μέχρι τότε μεταφέρονταν στο Μουσείο Ηρακλείου. Η έκθεση δεν έχει την οριστική της μορφή, καλύπτει όμως ένα τεράστιο χρονικό διάστημα από τη Νεολιθική Εποχή ως το τέλος της Ελληνορωμαϊκής περιόδου. Ο επισκέπτης μπορεί να παρακολουθήσει τη διαχρονική εξέλιξη της τέχνης στην περιοχή μέσα από αντιπροσωπευτικά δείγματα διαφόρων ρυθμών και εποχών. Μεγαλύτερα και σπουδαιότερα σύνολα αποτελούν τα κτερίσματα από το πρωτομινωικό νεκροταφείο της Αγίας Φωτιάς κοντά στη Σητεία (3.000-2.300 π.Χ.) στην πρώτη αίθουσα και τα ευρήματα από το ανάκτορο των Μαλλίων που έφεραν στο φως οι έρευνες της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής, στην τέταρτη αίθουσα. Πιο διάσημο αντικείμενο θεωρείται το σπονδικό αγγείο που έγινε γνωστό ως "η θεά της Μύρτου".

Το κτίριο του Μουσείου είναι ορθογώνιο με οκτώ αίθουσες για τα εκθέματα, που διατάσσονται κυκλικά γύρω από κεντρικό ορθογώνιο και πλακόστρωτο αίθριο. Μπροστά του ανοίγεται αυλή στεγασμένη που οδηγεί στα γραφεία της Υπηρεσίας (πρώην Εφορείο) και στο εργαστήριο συντήρησης από τη μια και σε κήπο που σε σχήμα Π πλαισιώνει το κεντρικό κτίριο. Μπαίνοντας από την κύρια είσοδο του Μουσείου στον προθάλαμο βρίσκεται στα αριστερά το εκδοτήριο εισιτηρίων και πωλητήριο βιβλίων και καρτών με το μικρό δωμάτιο των φυλάκων πίσω του. Δεξιά βρίσκονται οι τουαλέτες.

Μπροστά ανοίγονται οι αίθουσες των εκθεμάτων. Ο επισκέπτης προχωρά προς αριστερά κι ακολουθώντας πορεία φοράς του ρολογιού, παρακολουθεί τα εκθέματα κατά ανασκαφικά σύνολα και κατά χρονολογική σειρά. Στην πρώτη αίθουσα εκτίθενται κτερίσματα που βρέθηκαν το 1971 στο παραθαλάσσιο νεκροταφείο της Αγίας Φωτιάς. Το νεκροταφείο αυτό, το μεγαλύτερο σε αριθμό τάφων της προϊστορικής Κρήτης κι ένα από τα μεγαλύτερα της Ελλάδας, είχε τουλάχιστον 260 τάφους με πάνω από 1.600 αγγεία, μερικά χάλκινα εγχειρίδια και πολλές λεπίδες οψιανού (3.000-2.300 π.Χ.). Τα αγγεία καμωμένα χωρίς τη βοήθεια κεραμεικού τροχού ακολουθούν διάφορα σχήματα και μαρτυρούν τόσο σχέσεις και επιρροές ενδοκρητικές (κυρίως με την κεντρική Κρήτη), όσο και με τις Κυκλάδες. Οι κυκλαδίτικες επιρροές, μάλιστα, είναι τόσο ισχυρές ώστε μπορούμε να μιλήσουμε για Κρητοκυκλαδικό πολιτισμό.

Στη δεύτερη αίθουσα εκτίθεται άλλη περίφημη νεότερη ομάδα κεραμικής από το σημαντικό πρωτομινωικό οικισμό Φούρνου Κορυφή κοντά στο χωριό Μύρτος Ιεράπετρας. Σε αυτή ανήκει το διασημότερο αντικείμενο του Μουσείου "η θεά της Μύρτου". Πρόκειται για έξοχο σπονδικό αγγείο (ΠΜ ΙΙβ περιόδου) με τη μορφή σχηματοποιημένης θεάς με πολύ μικρό κεφάλι πάνω σε ψηλό, λεπτό λαιμό και κωδωνόσχημο σώμα. Με το δεξί χέρι κρατά και παράλληλα με το αριστερό αγκαλιάζει μικρού μεγέθους ραμφόστομη πρόχου, μοναδική έξοδο υγρού από το εσωτερικό του σπονδικού αγγείου.

Στο παρελθόν έχουν φιλοξενηθεί περιοδικές εκθέσεις όπως: "Λασίθι 5.000 χρόνια καλλιτεχνικής έκφρασης: Νίκος Σωτηριάδης, προσωπεία-ειδώλια 1997 μ.Χ.", "Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς: Το αθάνατο νερό" κλπ. Στο άμεσο μέλλον οι αίθουσες θα λάβουν την τελική τους μορφή, καθώς προτίθεται να γίνει επανέκθεση των αντικειμένων στα πλαίσια ένταξης του Μουσείου στο Γ' ΚΠΣ από την ΚΔ' Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, στην οποία ανήκει.

ΣΥΝΤΑΚΤΗΣ

Μαρία Χατζηπαναγιώτη, Αρχαιολόγος